دست تعدّى گشودند ، اكثر مواضع روى به خرابى نهاد و رعايا شكسته و پريشان و متفرّق گشتند ، و حاصل و ارتفاعات روى به نقصان نهاد [ و ] مداخل [ 202 ب ] و منافع سلاطين كم شد . بر پادشاه لازم است كه مداخل هريك از ولايات قلمرو خود را تحقيق كند ، و تحقيق آن نمايد كه در ازمنهء سابقه مداخل ديوانى آن ولايت چند بوده . و اگر تحقيق زمانهاى دور متعسّر و دشوار باشد ، تحقيق زمانهاى نزديك ، چون پنجاه سال قبل از اين و صد سال قبل از اين ، كه تحقيق آن از دفاتر ديوان آسان است نمايد . آنگاه ، موازنه كند ميانهء مداخل زمان خود و مداخل آن زمان ؛ اگر نقصى واقع شده باشد ، در مقام تحقيق و تفحّص آن درآيد كه باعث بر آن چيست . و غالب آن است كه باعث بر نقصان حاصل و ارتفاعات بلاد تعدّى و ظلم و بىتدبيرى و نادانى عمّال و حكّام مىباشد . بايد كه پادشاه در مقام اصلاح اين امور درآيد و غافل نشود و در تدارك آن به اقصى الغاية بكوشد ، و عمّال بد را تبديل كند ، و جبر شكستگى رعايا نمايد ، و در تقويت و عنايت و تخفيف مؤنات و حوالات نسبت به اهل آن ناحيت اهمال ننمايد . و اگر به بستن سدّى يا حفر نهرى يا تنقيهء قناتى حاجت باشد ، در آن باب سعى نمايد ، و آنچه خرج بايد كرد بكند ، و مردم امين كاردان جهت تمشيت آن امور مقرّر نمايد . و اگر آفتى عارض شده باشد ، مثل آنكه سيلى يا طغيان آبى خرابى كرده باشد يا به سبب خشكسالى و كم‌آبى مزروعات خشك شده باشد ، در گرفتن خراج تأخير نمايد ؛ بلكه اگر مددى در كار باشد ، از مال ديوانى بدهد تا مواضع‌آبادان شود ؛ و چون‌آبادانى شود ، اضعاف آن منفعت به پادشاه خواهد رسيد . و در اين ابواب ، اكتفا به تدبير وزرا و عظماى ملك ننمايد و خود به حقيقت برسد و به ايشان نيز تأكيدات مىنموده باشد كه در اين ابواب اهتمام تمام لازم شمرند ، و باز خود تفحّص كند كه آنچه مقرّر نموده به عمل آمده يا نه . و اگر به عمل نيامده باشد و در آن باب اهمالى از كاركنان شده باشد ، در تدارك آن بكوشد و مردم كاردان مقرّر دارد كه در اطراف و جوانب ملك تفحّص نمايند . هرجا و موضع كه قابل احداث قنوات و حفر انهار و بستن سدّها جهت اجراى آبها بوده باشد ، در احداث آن بكوشد ، و در تجديد انهار قديمه و سدهاى مندرسه كه به طول ايّام اختلال و اندراس يافته اگر صرفه در تجديد و احداث آن بوده باشد ، اهتمام نمايد .